Sinds de tweede helft van de twintigste eeuw krijgt de visie dat literatuur kan gedacht worden als een relatie steeds meer aandacht. In een interdisciplinaire verzamelbundel rond literatuur en geneeskunde uit 2024 omschrijft de Franse literatuurwetenschapper Alexandre Gefen dit als een relatie “between the author and himself, between the author and his relatives, between the author and his readers, between the readers themselves.” (345) Volgens deze visie kan literatuur gezien worden als “a means of producing attention that is to say, to point out, to make visible, to give importance to people or to situations that society and the economy do not make visible or invisible.” (345) De literatuuropvatting die hieraan ten grondslag ligt, beschouwt de literaire tekst niet als een autonoom gegeven, maar als een relationele praktijk die aandacht, empathie en zorg genereert — in het bijzonder voor kwetsbare individuen, gemarginaliseerde gemeenschappen en vergeten geschiedenissen. Door ziekte-, rouw- en zorgverhalen te vertellen, “heelt” literatuur niet alleen symbolisch, maar biedt ze ook een manier om menselijkheid, verbondenheid en morele verbeelding te herstellen in contexten waarin relationaliteit onder druk staat.

In de afgelopen decennia heeft de literatuurwetenschap, naast andere geestes- en sociale wetenschappen, zoals geschiedenis, sociologie, filosofie, kunstgeschiedenis, theater- en performancewetenschappen en ethiek, een eigen plaats verworven binnen het zich snel ontwikkelende interdisciplinaire veld van de Medical of Health Humanities. Meer nog: de literatuurwetenschap heeft, zeker in de beginfase van de Medical Humanities die sterk gericht was op de interacties tussen literatuur en geneeskunde (bv. in het werk en denken van Howard Brody, Rita Charon en Arthur Frank), een fundamentele rol gespeeld bij het vormgeven van belangrijke discussies binnen dit veld. Ook in meer recente ontwikkelingen van de Health Humanities en de Critical Medical Humanities zijn literatuurwetenschappers prominent aanwezig. Onder meer Angela Woods (Durham University), Paul Crawford (University of Nottingham), Stella Bolaki (University of Kent) en Anita Wohlmann (University of Southern Denmark) laten zien hoe literatuur en culturele verhalen dominante opvattingen over gezondheid, belichaming en medische ethiek vormgeven en uitdagen.

Als gevolg van die ontwikkelingen leverde de literatuurwetenschap een belangrijke bijdrage aan het medische veld, niet alleen door analyses te bieden van narratieve en tekstuele representaties van ziekte, lijden, sterven en zorg, maar ook door theoretische en methodologische inzichten aan te reiken die ons denken over gezondheid en welzijn verbreden. Terwijl het biomedische discours traditioneel werd gedomineerd door objectieve kennis en curatieve, technische interventies, heeft de opkomst van de Health Humanities het perspectief verbreed naar existentiële, ethische en esthetische dimensies van zorg. Daarenboven hebben toegepaste vormen van literatuurwetenschap in dit veld de ontwikkeling van lees- en vertelpraktijken in klinische, therapeutische en gemeenschapsomgevingen aangewakkerd. 3

Op het VAL-symposium 2026 willen we deze ontwikkelingen benaderen vanuit een internationaal en waar mogelijk interdisciplinair perspectief, met aandacht voor methodologische, intermediale en historische diversiteit. We stellen ons onder andere de volgende vragen: Hoe brengt literatuur machtsverhoudingen en structurele ongelijkheid binnen zorgsystemen in beeld — bijvoorbeeld die van gender, klasse, of (dis)ability? Hoe bevragen literaire teksten normatieve opvattingen over gezondheid, welzijn en autonomie die zorgpraktijken en -discoursen impliciet sturen? Op welke manieren ontwikkelen literaire teksten alternatieve vormen van zorgdenken en zorgdoen die verder reiken dan therapeutische functies of het representeren van zorg(relaties) in verhalen? Hoe verbindt de literaire verbeelding van zorg het persoonlijke met het politieke — en hoe maakt het de affectieve, materiële en relationele dimensies van zorg zichtbaar? Hoe verbeelden literaire teksten de fricties tussen ervaring en vertelbaarheid, tussen het individuele en het structurele, tussen de zorgende handeling en haar representatie? En hoe kan de literatuurwetenschap — met haar aandacht voor vorm, affect en taal — bijdragen aan een kritisch begrip van zorg als culturele en ethische praktijk?

Het debat wordt gevoed door twee internationale keynotesprekers. In een paneldebat reflecteren we daarna over de uitdagingen voor dit soort onderzoek in de toekomst en over de manieren waarop Health Humanities zich kunnen organiseren in onze opleidingen en onderzoekscentra. Het is de bedoeling om, voortbouwend op deze en andere bijdragen, vervolgens een nummer van het Cahier voor Literatuurwetenschap samen te stellen.

Beknopte literatuurlijst

• Bolaki, S. Illness as Many Narratives. Arts, Medicine and Culture. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016.
• Carel, H. Phenomenology of Illness. Oxford: Oxford University Press, 2016.
• Charon, R. “To Render the Lives of Patients.” Literature and Medicine 5 (1986): 58–74.
• Frank, A. W. The Wounded Storyteller: Body, Illness, and Ethics. University of Chicago Press, 1995.
• Gefen, A. “Literature as a form of care? From therapeutic narratives to the literature of care.” In Literature and Medicine, edited by Anna M. Elsner and Monika Pietrzak- Franger. Cambridge: Cambridge University Press, 2024, 345–356.
• Vickers, N., & D. Bolton. Being Ill. On Sickness, Care and Abandonment. London: Reaktion Books, 2024.
• Viney, W., F. Callard & A. Woods. “Critical Medical Humanities: Embracing Entanglement, Taking Risks.” Medical Humanities 41 (2015): 2–7. 4
• Whitehead, A. (Ed.). Edinburgh Companion to the Critical Medical Humanities. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2022.
• Wohlmann, A. Metaphor in Illness Writing: Fight and Battle Reused. Edinburgh: Edinburgh University Press, “Contemporary Cultural Studies in Illness, Health and Medicine,” 2022.
• Woods, A. “The Limits of Narrative: Provocations for the Medical Humanities.” Medical Humanities 37/2 (2011): 73–78.
• Woods, A. “Beyond the Wounded Storyteller: Rethinking Narrativity, Illness and Embodied Self-experience.” In: Carel, H. & R. Cooper (eds.), Health, Illness & Disease. Philosophical Essays. London: Routledge, 2012, 113–128